Gras bijen herkennen en beschermen in Nederlands gazon

Als je kleine ronde gaatjes in je gazon ziet met wat zandhoopjes ernaast en kleine bijtjes laag boven het gras ziet fladderen, heb je waarschijnlijk zandbijen in je gazon. Dat klinkt misschien alarmerend, maar in de meeste gevallen kun je ze gewoon laten zitten. Deze grond-nestelende solitaire bijen zijn geen plaag, ze zijn nuttig en ze gaan na een paar weken vanzelf weer weg.

Wat tuiniers bedoelen met 'gras bijen'

De term 'gras bijen' is geen officiële wetenschappelijke naam, maar je weet precies wat iemand bedoelt als ze het zeggen: kleine bijtjes die in het gazon nestelen en door het gras heen vliegen. Wat mensen zien zijn vrijwel altijd grond-nestelende solitaire bijen, en dan met name zandbijen (geslacht Andrena). De bekendste is de grasbij (Andrena flavipes), een soort die zijn naam niet voor niets heeft. Maar ook andere Andrena-soorten zoals A. fulva (de roodharige zandbij) en A. haemorrhoa, plus groefbijen uit de familie Halictidae (zoals Lasioglossum calceatum en Halictus tumulorum) en maskerbijen (Colletes daviesanus) duiken regelmatig op in Nederlandse gazons.

Het is een onderwerp dat bij veel tuiniers vragen oproept, en terecht. Je wilt weten of je gazon in gevaar is, of de bijen steken, en wat je ermee aan moet. Dit artikel geeft je een duidelijk antwoord op al die vragen, afgestemd op Nederlandse bodems en het Nederlandse tuinjaar.

Welke soorten vind je in je gazon?

Nederland telt circa 75 soorten zandbijen (Andrena), en dat maakt dit het soortenrijkste grondbijen-geslacht in ons land. Meerdere soorten voelen zich thuis in een gazon of op een dijktalud. De grasbij (Andrena flavipes) is de meest bekende en meest algemeen verspreide soort. Ze is te zien van april tot in september, heeft twee vliegpieken (lente en zomer) en nestelt bij voorkeur in kale of dun begroeide, zandige grond. Dat is precies wat een goed onderhouden gazon met een paar kale plekken biedt.

Naast zandbijen zie je in tuinen ook regelmatig groefbijen. Lasioglossum calceatum vliegt van eind april tot eind augustus en nestelt eveneens in de grond. Het zijn kleine, bescheiden bijtjes die je makkelijk over het hoofd ziet. Colletes daviesanus (de gewone maskerbij) is een andere grond-nestelaar die van zandige, zonnige plekken houdt en soms in grote aantallen samen nestelt.

Hommels en honingbijen: dat zijn andere beesten

Hommels (Bombus-soorten) zijn flink groter, pluiziger en leven in sociale kolonies. Je vindt hun nest eerder onder een tuinhut, in een muizenhol of in een boomstronk dan in een gazon. Honingbijen (Apis mellifera) zijn slanker, leven in kasten met raten en worden gehouden door imkers. Als je een zwerm honingbijen tegenkomt, neem dan contact op met een lokale imker, niet met een bestrijdingsbedrijf. Grond-nestelende solitaire zandbijen zijn kleiner (5 tot 14 mm), dragen soms zichtbare stuifmeelballen op hun achterpoten en nestelen juist wél in de grond.

Herkenningschecklist: zo weet je zeker dat het bijen zijn

Wil je zeker weten of je met bijennesten in je gazon te maken hebt? Loop de onderstaande punten door. Als je de meeste kunt afvinken, zitten er vrijwel zeker grond-nestelende bijen in je gras.

• Ronde, nette invlieggaten van 3 tot 8 mm doorsnede in de grond of tussen de grassprietjes
• Naast elk gat een klein hoopje fijn uitgegraven zand (alsof iemand een zandkorrel-piramideje heeft opgestapeld)
• Meerdere gaatjes dicht bij elkaar in hetzelfde stuk gazon (nestaggregaat: tientallen tot honderden gaten zijn mogelijk)
• Kleine bijtjes die laag en slingerend boven de nestplaats vliegen, alsof ze oriëntatievluchten maken
• Vrouwtjes met gelige of oranje stuifmeelklompjes op de achterpoten
• Activiteit overdag bij zonnig, warm weer; 's ochtends vroeg en op bewolkte dagen nauwelijks vlieggedrag
• Geen agressief gedrag richting mensen die rustig langslopen

Zie je geen gaatjes maar wél losliggende graszoden, bruine vlekken en veel graafactiviteit van vogels? Dan heb je waarschijnlijk te maken met engerlingen of emelten, niet met bijen. Dat onderscheid is belangrijk, want de aanpak verschilt compleet. Daar ga ik later in dit artikel op in.

Foto-ideeën voor identificatie

Een goede foto helpt enorm als je wilt weten welke soort je voor je hebt. Je kunt je waarneming uploaden op waarneming. Wil je specifiek meer weten over gras insecten, kijk dan bij de pagina 'gras insecten'. nl, waar vrijwilligers en experts je kunnen helpen met een determinatie. Voor de beste foto's zijn hier een paar concrete opname-tips:

1. Maak een close-up van het nestgat op grondniveau: leg je camera of telefoon bijna plat op het gras en fotografeer het gat met het zandhopje er naast. Zorg dat de scherpstelling op het gat zit en de achtergrond van gras de context geeft.
2. Fotografeer een vrouwtje op een bloeiende paardenbloem of klaver: zet in op de achterpoten om stuifmeelscopa (de harige 'mand' vol stuifmeel) vast te leggen. Zoek op een rustige, zonnige ochtend.
3. Maak een overzichtsfoto van het aggregaat: stap een meter terug en leg vast hoeveel gaatjes er bij elkaar zitten. Dit geeft een idee van de omvang van de kolonie.
4. Fotografeer een vliegend exemplaar vlak boven het gat: dit vraagt geduld en een snelle sluitertijd (minimaal 1/1000 seconde), maar laat het slingerende oriëntatievlieggedrag goed zien.
5. Leg het verschil vast met een referentieobject: houd een euro­munt naast het nestgat om de schaal duidelijk te maken op de foto.

Vrij te gebruiken referentie­foto's van Nederlandse zandbijen, waaronder Andrena flavipes, zijn te vinden op Wikimedia Commons onder Creative Commons-licenties. Naturalis heeft eveneens beeldmateriaal beschikbaar via hun beeldbank. Controleer bij elk bestand de specifieke licentieaanduiding voordat je het gebruikt.

Wanneer zijn ze actief? Seizoen- en bodemkalender voor Nederland

Grond-nestelende bijen in je gazon zijn een lente- en zomerverschijnsel. De precieze timing hangt af van de soort en van het bodemtype waarop je tuin staat. Hieronder een praktische kalender op basis van de meest voorkomende soorten en Nederlandse bodemtypen.

Bodemtype bepaalt hoe aantrekkelijk jouw gazon is

Woon je op zandgrond, zoals in de Veluwe, de Kempen of langs de kust? Dan is de kans het grootst dat je elk voorjaar bijennesten in je gazon aantreft. Zandgrond is goed doorlatend, warmt snel op in het voorjaar en is makkelijk te graven. Dat zijn ideale omstandigheden voor grond-nestelende bijen. Op kleigrond, zoals in de polders van Holland of Zeeland, neemt de kans iets af: de grond is compacter en kouder in het vroege voorjaar. Toch vestigen sommige Andrena-soorten en Lasioglossum zich ook hier, vooral op droge, zonnige plekken in het gazon. Op veengrond is de kans klein: de grond is te vochtig en te zacht voor stabiele nestgangen. Wil je weten op welk bodemtype jouw tuin staat? De Bodemkaart van Nederland via PDOK of het Bodemkundig Informatie Systeem van Wageningen UR geeft per postcode een goed beeld.

Waarom je blij mag zijn met bijen in je gazon

Ik weet: je eerste reactie is misschien niet 'geweldig, bijen!'. Maar laat me je even overtuigen. Grond-nestelende solitaire bijen zijn uitmuntende bestuivers. Ze bestuiven bloemen in jouw tuin en in de omgeving, van fruitbomen tot groenteplanten en wilde bloemen. Ze zijn in de meeste gevallen volledig onschadelijk voor je gazon, want ze graven kleine, diepe gangen zonder de graswortellaag te beschadigen. De zandhopjes zijn cosmetisch, niet structureel.

Solitaire bijen staan in Nederland onder druk door habitatverlies, intensief maaibeheer en het gebruik van pesticiden. Als jouw gazon een nestplaats biedt, lever je een directe bijdrage aan lokale biodiversiteit. Dat is niet niks. Uit monitoring van EIS Kenniscentrum Insecten blijkt dat veel zandbijen­soorten steeds zeldzamer worden in stedelijk gebied. Jouw gazon kan letterlijk een refugium zijn.

• Solitaire bijen steken nauwelijks: vrouwtjes kunnen in principe steken maar doen dat alleen bij direct vastpakken; mannetjes hebben geen angel
• Ze beschadigen geen grassprietjes of wortels
• Ze zijn na 4 tot 8 weken vanzelf weer weg
• Ze trekken andere nuttige insecten aan
• Ze verbeteren indirect de bodemstructuur door hun graafactiviteit

Wanneer het géén bijen zijn: engerlingen en emelten herkennen

Dit is het punt waar het voor veel tuiniers misgaat. Ze zien bruine plekken in het gazon en denken meteen aan bijen. Maar bruine plekken en losliggende zoden hebben niks met bijen te maken. Dat zijn de symptomen van engerlingen (larven van meikever of junikever) of emelten (larven van de langpootmug). Beide zijn wél schadelijk voor je gazon omdat ze aan de graswortels vreten.

Schadebeelden op een rij

Til je een losse zode op en zie je witte, C-vormige larven met een bruine kop? Dan zijn het engerlingen. Zie je grijsbruine, pootloze wormachtige larven tot 4 cm lang? Dan zijn het waarschijnlijk emelten. Beide vreten aan de wortels van je gras en kunnen bij hoge dichtheden serieuze schade aanrichten, zeker in het najaar en het vroege voorjaar. Zie ook het overzicht 'Historische en praktische informatie over emelten en bodemplagen, WUR/rapport (referentiewerk)' voor gedocumenteerde informatie over levenscyclus, piekperiodes en beheersmaatregelen tegen engerlingen en emelten Historische en praktische informatie over emelten en bodemplagen — WUR/rapport (referentiewerk). Over de aanpak van die problemen lees je meer in de artikelen over gras met engerlingen en gras wormen emelten op deze site. Zie ook het artikel over gras wormen emelten op deze site voor praktische bestrijdings- en herstelmethoden. Voor praktische bestrijdingsmethodes en herstel van beschadigd gazon, zie het artikel over gras met engerlingen op deze site.

Wat doe je als je bijennesten vindt? Directe stappen

Mijn advies is: doe zo weinig mogelijk. Dat klinkt lui, maar het is echt de beste aanpak. Grond-nestelende bijen zijn wettelijk beschermd en je mag nesten niet zomaar vernietigen. Bovendien zijn ze na een paar weken vanzelf weg. Toch zijn er een paar dingen die je slim kunt doen om mensen en bijen comfortabel te laten samenleven.

1. Markeer de nestplaats: zet een paar stokjes of een klein bordje bij het aggregaat zodat iedereen in het gezin weet waar de bijen zitten. Zo loopt niemand er per ongeluk doorheen.
2. Maai tijdelijk hoger en minder vaak: houd de maaihoogte tijdens het vliegseizoen op 5 tot 6 cm. Zo verstoort het maaiwerk de nestingangen minder. Maaien hoef je niet volledig te stoppen, maar kijk even of je een paar weken kunt overslaan boven de nestplek.
3. Laat paardenbloemen en klaver staan: die zijn direct voedsel voor de bijen. Ze foerageren vlakbij hun nest.
4. Gooi de gaten niet dicht: de bijen graven ze toch weer open, en je maakt ze alleen maar gestrest.
5. Gebruik geen pesticiden of insecticiden op of bij de nestplek: dit is niet alleen slecht voor de bijen, het is ook wettelijk problematisch.

Veiligheid voor kinderen en huisdieren

Solitaire zandbijen zijn geen agressieve insecten. Ze hebben geen colonie te verdedigen zoals een wesp of honingbij dat heeft. Een mannetje heeft helemaal geen angel. Vrouwtjes kunnen in principe steken maar doen dit alleen als ze letterlijk worden vastgepakt. Toch begrijp ik dat je kleine kinderen of een hond die door het gras dendert niet altijd in de hand hebt. In dat geval: markeer de plek goed en stuur ze er even omheen. Na vier tot acht weken is het seizoen voorbij en zijn de bijen weg. Als je echt niet wacht kunt, neem dan contact op met een bijenhouder of de lokale bijenwerkgroep (te vinden via de Bijenhelpdesk of je provincie). Zij kunnen soms adviseren of, in uitzonderlijke gevallen, helpen met een verplaatsing.

Wat doe je bij een zwerm of massaal nest?

Een aggregaat van tientallen of zelfs honderden nestgaten hoeft geen reden tot paniek te zijn. Zandbijen zijn solitair: elk gat is het nest van één vrouwtje. Ze nestelen alleen dicht bij elkaar omdat de grond op die plek gunstig is. Maar als je een echte zwerm ziet, een grote wolk van vliegende bijen die samen optrekt, dan heb je waarschijnlijk te maken met honingbijen. Dat is een ander verhaal. Neem in dat geval contact op met een erkende imker in jouw regio. De Nederlandse Bijenhouders Vereniging (NBV) heeft een kaart met contactpersonen. Een imker kan een zwerm honingbijen gratis of tegen een kleine vergoeding overnemen.

Preventie: zo maak je je tuin bijvriendelijker (en voorkom je overlast)

Als je wil dat de bijen een plekje in je tuin hebben maar niet midden in je gazon, kun je ze sturen met een paar eenvoudige ingrepen. Het idee is: geef ze een aantrekkelijker alternatief dan je grasveld.

• Leg een kleine zandhoop of zandbak aan op een zonnige plek, liefst aan een zuidgerichte rand van de tuin. Gebruik schoon, onbehandeld zand zonder speelgoedsand-toevoegingen. Dit is voor veel grond-nestelende bijen een ideale nestplaats.
• Laat een strookje kale of dun begroeide grond staan langs een pad of hek, op een plek met veel zon. Een paar kale decimeters zijn genoeg om een kleine kolonie aan te trekken.
• Plant drachtplanten: klaver (ook in het gazon), knoopkruid, wilde marjolein, schermbloemigen en paardenbloem zijn bij Nederlandse bijen bijzonder populair. IVN en WUR hebben concrete plantlijsten voor bijen-vriendelijke tuinen.
• Maai het gazon niet korter dan 4 cm: op grotere hoogte overleeft klaver beter en nestgangen blijven intact.
• Verticut en belucht je gazon bij voorkeur buiten het actieve bijenseizoen (april–september): september of maart is een betere keuze dan mei.

Laten zitten of ingrijpen? Een snelle beslisboom

Om het makkelijk te maken: hieronder een beknopte beslisboom voor de meest voorkomende situaties.

1. Zie je kleine ronde gaatjes met zandhopjes en kleine vliegende bijtjes? Laten zitten. Markeer de plek, maai tijdelijk hoger, wacht 4–8 weken.
2. Zijn er kinderen of huisdieren die er doorheen rennen? Afzetten met stokjes. Ingrepen zijn niet nodig, de bijen bijten niet snel.
3. Heb je een enorm aggregaat dat meerdere vierkante meters beslaat en jarenlang terugkomt? Overweeg alternatieve nestplekken aan te bieden (zandhoop, kale rand) om ze van het gazon weg te lokken.
4. Zie je bruine plekken en losliggende zoden zonder gaatjes? Geen bijen. Controleer op engerlingen of emelten.
5. Zie je een zwerm (grote wolk) honingbijen? Neem contact op met een imker.
6. Is het gazon ernstig beschadigd door wortelvreterij? Dan heb je te maken met een schadelijke gazonplaag (engerlingen of emelten), niet met bijen. Lees verder over die aanpak op de betreffende pagina's van De Grasspecialist.

Gazononderhoud combineren met bijenbeheer

Veel standaard-gazonadvies en bijvriendelijk beheer gaan prima samen. Een paar kleine aanpassingen in je routine maken al een groot verschil. Voor een gebruiksgazon in Nederland is een maaihoogte van 4 tot 6 cm al goed: niet te kort, waardoor het gras droogteresistenter is en klaver meer kans heeft. Lees ook het artikel over gras erwten voor meer over het gebruik van deze bijenvriendelijke groenbemester en bodembedekker. Zie Gazonwijzer, praktijktips maaihoogte, beluchten en onderhoud (Nederlandse toepasbaarheid) voor concrete maaihoogtes (4–6 cm voor gebruiksgazonnen) en onderhoudsschema's toegespitst op Nederlandse tuinen Gazonwijzer — praktijktips maaihoogte, beluchten en onderhoud (Nederlandse toepasbaarheid). Verticutten en beluchten doe je het best één keer per jaar, buiten het bijenseizoen. Gerichte bemesting (liefst geen kunstmest met snelwerkende stikstof) voorkomt te snel en te fors opschietend gras waarbij je vaker moet maaien.

Heb je last van grasinsecten naast bijen? Op De Grasspecialist vind je meer informatie over gras insecten in het algemeen, over de specifieke schadebeelden van gras ziekten, en over hoe je omgaat met schadelijke larven zoals beschreven in de artikelen over gras met engerlingen en gras wormen emelten. Die informatie helpt je onderscheid te maken tussen een nuttige gast en een echte plaag, zodat je alleen ingrijpt als het echt nodig is.